W artykule:
Ministerstwo Edukacji Narodowej przekazało szkołom i przedszkolom wzorzec procedury postępowania na wypadek zagrożenia z powietrza. Dokument opisuje dwa etapy: przygotowanie placówki, które trzeba przeprowadzić z wyprzedzeniem, oraz działania podejmowane po otrzymaniu komunikatu ostrzegawczego, ogłoszeniu alarmu i jego odwołaniu. Z perspektywy placówek, które wspieramy na co dzień, kluczowe jest to, że procedura MEN nie jest gotowym dokumentem do podpisania. Ministerstwo określa ją jako wzorzec, który każda szkoła i przedszkole musi dopasować do własnego budynku, liczby i wieku dzieci, składu kadry oraz ustaleń z kilkoma zewnętrznymi podmiotami.
W tym artykule omawiamy pierwszy etap, czyli przygotowanie placówki. Wyjaśniamy, co dyrektor powinien ustalić, z kim i w jakiej formie, oraz które elementy procedury wymagają najwięcej pracy organizacyjnej.
Szkoła gotowa na zmiany?
Wzorzec MEN trzeba przełożyć na warunki konkretnej placówki – jej budynek, liczbę dzieci i obsadę kadrową. Eksperci Auxilia Prawo Oświatowe pomogą Ci przygotować procedurę i jej załączniki dla Twojej szkoły lub przedszkola oraz wdrożyć ją w dokumentacji placówki.
Zadzwoń i umów bezpłatną wstępną konsultację: +48 603 296 453
Na jakim założeniu opiera się procedura?
Zanim placówka zacznie wyznaczać pomieszczenia i dzielić zadania, warto zrozumieć zasadę, z której wynikają wszystkie dalsze ustalenia. Procedura zakłada, że po ogłoszeniu alarmu dzieci, uczniowie i pracownicy pozostają w budynku szkoły lub przedszkola i przechodzą wewnątrz niego do wcześniej wyznaczonych miejsc. Wyprowadzanie grup przez otwartą przestrzeń do innego obiektu jest wykluczone, a miejsce poza terenem placówki może służyć wyłącznie jako rozwiązanie zastępcze, uzgodnione zawczasu. Wyjątek stanowi sytuacja, w której sam budynek zagraża życiu lub zdrowiu, a służby nakażą jego opuszczenie i wskażą bezpieczną drogę.
Z tego założenia wynika najważniejsze zadanie na etapie przygotowań: placówka musi wiedzieć, gdzie w jej budynku można się bezpiecznie schronić i ile osób się tam zmieści. Przy tym wszystkim należy pamiętać, że polecenia służb i komunikaty właściwych organów zawsze mają pierwszeństwo przed instrukcją przyjętą w placówce.
Miejsce schronienia – decyzja, której dyrektor nie podejmuje sam
Wzorzec MEN jasno rozdziela kompetencje. Dyrektor wskazuje potrzeby i organizuje pracę placówki, ale o tym, czy dane pomieszczenie może pełnić funkcję schronienia i ile osób się w nim zmieści, decyduje wspólnie z organem prowadzącym, właścicielem albo zarządcą budynku oraz właściwym organem ochrony ludności. Ustalenia te muszą mieć formę pisemną i obejmować m.in. rodzaj i położenie miejsca, jego pojemność wraz z uzasadnieniem, zasady udostępniania oraz osoby odpowiedzialne za przygotowanie. Dyrektor nie może też samodzielnie uznać pomieszczenia za schron, ukrycie, miejsce doraźnego schronienia ani punkt schronienia, ponieważ są to kategorie określone w ustawie o ochronie ludności i obronie cywilnej, które wymagają odrębnego postępowania.
Dla placówek niepublicznych ma to szczególne znaczenie, bo wiele z nich działa w wynajmowanych lokalach. W takim przypadku dyrektor i organ prowadzący muszą uzgodnić warunki z właścicielem albo zarządcą budynku, a samodzielny wybór pomieszczeń przez placówkę nie wystarczy. Przed wykorzystaniem pomieszczeń procedura przewiduje ich oględziny z udziałem przedstawiciela organu prowadzącego, właściciela albo zarządcy oraz osób z odpowiednimi uprawnieniami. Jeżeli okaże się, że w budynku nie ma wystarczająco dużo bezpiecznego miejsca dla wszystkich, dyrektor powinien niezwłocznie zawiadomić organ prowadzący i organ ochrony ludności, ponieważ procedura nie pozwala planować przekroczenia potwierdzonej pojemności.
Kolejność wyboru miejsca
Procedura porządkuje możliwe rozwiązania od najbardziej do najmniej formalnego. Jeżeli w budynku jest przygotowany schron albo ukrycie, korzysta się właśnie z niego. Gdy ich brakuje, w grę wchodzi miejsce doraźnego schronienia, a następnie punkt schronienia, jeżeli taki zidentyfikowano. Dopiero gdy w budynku nie ma żadnego z tych miejsc, dyrektor – po uzgodnieniu z organem prowadzącym, organem ochrony ludności i właścicielem albo zarządcą – wskazuje najbezpieczniejsze dostępne pomieszczenia wewnętrzne. Miejsca zastępcze poza placówką można ustalić na wypadek niewystarczających możliwości budynku, ale procedura nie przewiduje przechodzenia do nich po ogłoszeniu alarmu.
Jak ocenić, które pomieszczenie się nadaje?
Ocena zaczyna się od dokumentacji i stanu technicznego budynku. Pierwszeństwo ma kondygnacja podziemna, a jeżeli jej nie ma albo nie da się z niej skorzystać – najniższe dostępne piętro, najlepiej z co najmniej dwoma wyjściami na zewnątrz. Szukamy pomieszczeń wewnętrznych, bez okien lub z niewielkimi przeszkleniami, a tam, gdzie pozwala na to układ budynku, takich, które od ściany zewnętrznej dzielą dwie ściany. Procedura wyklucza przeszklone hole, lekkie łączniki, sale z dużymi oknami i pomieszczenia bez bezpiecznego wyjścia, a w pomieszczeniach z oknami zaleca zabezpieczenie szyb folią odłamkową.
Dla każdego pomieszczenia trzeba też ustalić, ile osób może w nim przebywać. Liczy się nie tylko metraż, lecz także dojście, wentylacja, drogi wyjścia, przewidywany czas pobytu i potrzeby osób z niepełnosprawnościami. MEN zaleca, aby tę liczbę sprawdzić w praktyce, podczas ćwiczeń z udziałem ludzi. Kwestie wymagające oceny technicznej, na przykład prace budowlane, pozostają po stronie organu prowadzącego oraz właściciela albo zarządcy, a rolą dyrektora jest prowadzenie wykazu braków i przekazywanie go tym podmiotom.
Wyposażenie i drogi dojścia
Dobrze wybrane pomieszczenie musi być też dostępne i przygotowane do dłuższego pobytu. Procedura wymaga, aby miejsce schronienia było otwarte przez cały czas pracy placówki, a klucze przechowywane tam, gdzie wiedzą o nich wyznaczeni pracownicy. Z każdej sali powinna prowadzić do niego droga podstawowa i, jeśli to możliwe, zastępcza, wolna od mebli, wózków i sprzętu.
Na wyposażeniu placówki powinny się znaleźć latarki lub oświetlenie awaryjne, zastępczy sposób ogłaszania alarmu na wypadek braku prądu oraz radio na baterie lub inne środki odbioru komunikatów. Do tego dochodzą zapasy: woda, apteczki, środki higieniczne, koce, zapasowe baterie i rozwiązania sanitarne, a w przypadku małych dzieci także odpowiednia żywność, pieluchy i ubrania na zmianę. Osobnej uwagi wymagają leki, które przyjmują konkretne dzieci. Procedura wymaga, aby po ogłoszeniu alarmu nie trzeba było po nie wracać do sali, co w praktyce może oznaczać konieczność przejrzenia zasad przechowywania leków przyjętych w placówce. Więcej o tych zasadach piszemy w artykule o podawaniu leków w przedszkolu.
Ile osób i gdzie?
Ostatnim elementem przygotowania budynku jest bilans. Dyrektor ustala, ile osób może jednocześnie przebywać w placówce w najbardziej obciążonym momencie dnia – licząc dzieci, pracowników, osoby z zewnątrz wykonujące usługi, rodziców i gości – i zestawia tę liczbę z potwierdzoną pojemnością miejsc schronienia. Każda klasa lub grupa otrzymuje przypisane miejsce, a przydział obejmuje również osoby, które w chwili alarmu mogą być w stołówce, świetlicy, bibliotece, sali gimnastycznej czy szatni. Podczas ćwiczeń mierzy się, ile czasu zajmuje każdej grupie dojście do jej miejsca, a pomiar powtarza się po każdej zmianie, na przykład w rozmieszczeniu sal. Jeżeli w budynku działa punkt schronienia dostępny także dla osób z zewnątrz, dyrektor ustala zasady jego udostępniania tak, aby nie przekroczyć pojemności i nie pozostawić dzieci bez opieki.
Organizacja pracy – kto za co odpowiada w chwili alarmu?
Nawet najlepiej przygotowane pomieszczenie nie wystarczy, jeżeli w chwili alarmu pracownicy nie będą wiedzieć, kto podejmuje decyzje, kto prowadzi grupę i kto rozmawia z rodzicami. Dlatego znaczna część procedury dotyczy organizacji pracy personelu.
Role i zastępstwa
Dyrektor wyznacza osoby odpowiedzialne za poszczególne zadania i ich zastępców. Procedura zwraca uwagę, że obsada musi odpowiadać rzeczywistej liczbie pracowników obecnych w różnych porach dnia – rano, po południu i podczas dyżurów. Wzorzec zawiera w załączniku 5 rozbudowaną tabelę ról, w której oprócz dyrektora i nauczycieli prowadzących grupy pojawiają się m.in. koordynator przemieszczania, koordynator pierwszej pomocy, pedagog lub psycholog, koordynator techniczny, woźny oraz pracownicy kuchni i świetlicy. Dla każdej funkcji określono zadania przed zagrożeniem, w trakcie alarmu i po jego odwołaniu.
W mniejszych placówkach niepublicznych, gdzie kadra jest nieliczna, ta tabela będzie wymagała dopasowania – jedna osoba może pełnić kilka funkcji, ale każda z nich musi mieć przypisanego zastępcę.
Wykazy obecności i łączność
Każdy opiekun grupy prowadzi bieżący wykaz obecnych, w którym zaznacza również dzieci przebywające czasowo poza grupą. Wykaz musi być dostępny także bez Internetu, a informacje o dzieciach ze szczególnymi potrzebami ogranicza się do tych, które są niezbędne do udzielenia pomocy, i udostępnia tylko osobom, które muszą je znać.
Placówka ustala też, skąd będzie odbierać urzędowe komunikaty – podstawowym kanałem może być telefon odbierający Alert RCB, czyli ostrzeżenia Rządowego Centrum Bezpieczeństwa, a zastępczym radio, Regionalny System Ostrzegania albo strona właściwego urzędu. Wewnętrzny sygnał alarmu musi być słyszalny w całym używanym budynku, a pracownicy powinni znać jego zastępczą formę na wypadek awarii oraz sposób przekazywania meldunków, gdy zawiedzie łączność.
Szkolenie pracowników
Procedura wymaga, aby każdy pracownik znał jej treść, swoje zadanie i zadanie, które przejmuje w zastępstwie, a także miejsce przypisane swojej grupie i obie drogi dojścia. Pracownicy powinni wiedzieć, jak szybko wyłączyć używane urządzenia, ale nie mogą z tego powodu opóźniać przejścia. Muszą też znać zasady postępowania w razie wybuchu, pożaru, dymu, zapachu gazu, uszkodzenia budynku czy znalezienia podejrzanego przedmiotu. Osoby wspierające dzieci ze szczególnymi potrzebami ćwiczą udzielanie im pomocy, w tym obsługę potrzebnego sprzętu.
Przygotowanie dzieci
Dzieci i uczniowie poznają jeden wewnętrzny sygnał i krótkie polecenie, a także uczą się, jak zostawić rzeczy, odejść od okien, spokojnie przejść i osłonić głowę oraz kark. Wiedzą, że po alarmie słuchają nauczycieli, nie wychodzą z budynku i nie szukają rodzeństwa ani rodziców, a jeżeli trafią do innej grupy, zgłaszają się obecnemu tam pracownikowi. MEN zaznacza, że ćwiczenia z dziećmi prowadzi się bez odgłosów wybuchów i innych bodźców, które mogłyby je przestraszyć, a w przedszkolu polecenia dostosowuje się do wieku.
Informowanie rodziców z wyprzedzeniem
Rodzice powinni poznać zasady działania placówki przed rozpoczęciem roku szkolnego i po każdej istotnej zmianie procedury. Najważniejszy przekaz jest prosty: po ogłoszeniu alarmu dzieci zostają pod opieką placówki, a rodzice nie przyjeżdżają po nie, nie gromadzą się przed budynkiem i nie blokują dojazdu służbom, tylko czekają na komunikat o sposobie odbioru. Dyrektor uprzedza też, że częste telefony mogą utrudnić kontakt ze służbami, dlatego placówka będzie przekazywać zbiorcze komunikaty ustalonym kanałem.
Ponieważ rok szkolny już trwa, placówki, które dopiero wdrażają procedurę, powinny przekazać rodzicom te informacje niezwłocznie po jej przyjęciu.
Wycieczki i dowóz
Przygotowanie obejmuje również sytuacje poza budynkiem. Przed każdym wyjściem nauczyciel powinien wiedzieć, gdzie jest najbliższy punkt schronienia lub solidny budynek, i mieć przy sobie aktualną listę grupy oraz telefon. Jeżeli placówka otrzyma komunikat o gotowości, a komunikat albo polecenie organu wskazuje na możliwość ataku z powietrza, nie rozpoczyna się wycieczki, wyjścia ani przewozu. Z przewoźnikiem dyrektor ustala z góry, jak postępować po ostrzeżeniu lub alarmie, mając na uwadze, że autokar nie jest miejscem schronienia.
Ćwiczenia – jak sprawdzić procedurę w praktyce?
Procedura spełni swoje zadanie tylko wtedy, gdy zostanie przećwiczona. Wzorzec MEN zakłada stopniowe podejście: najpierw szkolenie samych pracowników, w którym każdy ćwiczy swoje zadanie i zadanie zastępcze, potem przejścia pojedynczych grup, a ćwiczenie całej placówki dopiero po usunięciu wykrytych błędów. Scenariusze powinny obejmować alarm w czasie lekcji, przerwy, posiłku i zajęć na zewnątrz, a także utrudnienia, takie jak zablokowana droga, brak prądu czy utrata łączności.
Po każdym ćwiczeniu dyrektor zapisuje czas przejścia, miejsca, w których tworzyły się zatory, błędy przy sprawdzaniu obecności i braki w wyposażeniu oraz wyznacza termin ich usunięcia. Kolejne ćwiczenie przeprowadza się po każdej istotnej zmianie miejsca, trasy, obsady lub samej procedury. MEN podkreśla przy tym, że ćwiczenie schronienia nie zastępuje obowiązkowych ćwiczeń ewakuacyjnych wynikających z przepisów przeciwpożarowych.
Załączniki – dokumentacja, którą trzeba przygotować
Integralną częścią procedury jest dziesięć załączników, które placówka uzupełnia przed zatwierdzeniem dokumentu i aktualizuje po każdej zmianie. To one przekładają ogólne zasady na konkretne dane:
- dane placówki i ustalenia formalne,
- wykaz miejsc schronienia i przydział grup,
- plan ogólny z miejscami schronienia, oparty na rzutach kondygnacji,
- plany przejścia z poszczególnych sal i części budynku,
- podział ról i zastępstw,
- sposób działania w sytuacjach szczególnych,
- lista kontrolna nauczyciela i wzór meldunku grupy,
- wzory komunikatów dla rodziców,
- lista kontrolna dyrektora,
- rejestr ćwiczeń i zdarzeń.
Z perspektywy zarządzania placówką to właśnie uzupełnienie załączników jest najbardziej pracochłonną częścią wdrożenia, bo wymaga zebrania danych z kilku źródeł – od organu prowadzącego i zarządcy budynku po aktualne listy dzieci i grafik pracowników. Dobrym punktem kontrolnym jest lista dyrektora z załącznika 9, która pozwala sprawdzić, czy placówka ma już pisemne ustalenia, wyznaczone drogi, przypisane role, sprawną łączność, przygotowane komunikaty i przeprowadzone ćwiczenia.
Kiedy procedurę trzeba zaktualizować?
Procedurę wprowadza się dopiero wtedy, gdy placówka ma ustalenia dotyczące budynku i przygotowanych pracowników. Na tym jednak praca się nie kończy. Dyrektor na bieżąco sprawdza drożność dróg, dostępność leków i sprzętu, działanie łączności i oświetlenia awaryjnego oraz okresowo potwierdza, czy ustalenia dotyczące miejsca schronienia są nadal aktualne. Procedurę aktualizuje się po zmianie przepisów, sposobu korzystania z budynku, liczby osób, organizacji pracy lub dostępności miejsca schronienia, a także po każdym ćwiczeniu i każdym rzeczywistym zdarzeniu.
Podsumowanie
Wzorzec MEN daje szkołom i przedszkolom uporządkowany schemat, ale jego wdrożenie wymaga od placówki konkretnej pracy. Trzeba uzyskać pisemne ustalenia z organem prowadzącym, właścicielem lub zarządcą budynku i organem ochrony ludności, wybrać i sprawdzić miejsca schronienia, przypisać role i zastępstwa, przygotować wyposażenie, poinformować rodziców, uzupełnić dziesięć załączników oraz przeszkolić pracowników i przeprowadzić ćwiczenia.
Im staranniej placówka przejdzie przez ten etap, tym mniej decyzji będzie musiała podejmować w chwili zagrożenia. Jak wyglądają działania po ogłoszeniu alarmu, opisujemy w artykule Alarm w szkole i przedszkolu – co robić po komunikacie o zagrożeniu z powietrza?
Pomagamy w rozwiazywaniu prawnych problemów Twojej placówki!
Wdrożenie procedury oznacza przygotowanie kilku dokumentów jednocześnie – od pisemnych ustaleń z organem prowadzącym, przez podział ról i zastępstw, po wzory komunikatów dla rodziców i rejestr ćwiczeń. Jeżeli chcesz mieć pewność, że dokumentacja Twojej szkoły lub przedszkola jest kompletna i spójna z pozostałymi procedurami bezpieczeństwa, skorzystaj z audytu dokumentacji wewnętrznej Auxilia Prawo Oświatowe.
Zadzwoń i umów bezpłatną wstępną konsultację: +48 603 296 453
Q&A – najczęściej zadawane pytania dotyczące przygotowania placówki do wdrożenia procedury MEN na wypadek zagrożenia z powietrza
- Czy procedurę MEN można przyjąć w szkole lub przedszkolu bez zmian?
Nie. MEN udostępniło dokument jako wzorzec organizacyjny. Przed jego wprowadzeniem placówka musi dopasować go do swojego budynku, liczby i wieku dzieci, potrzeb osób wymagających wsparcia oraz pisemnych ustaleń z organem prowadzącym, właścicielem albo zarządcą budynku i organem ochrony ludności, a także uzupełnić wszystkie załączniki.
- Czy dyrektor może sam uznać piwnicę za schron?
Nie. Status schronu, ukrycia, miejsca doraźnego schronienia i punktu schronienia wynika z ustawy i wymaga odrębnego postępowania. Rodzaj miejsca, jego pojemność i zasady korzystania ustala się na piśmie z organem prowadzącym, właścicielem albo zarządcą budynku i organem ochrony ludności. Jeśli w budynku nie ma takich miejsc, dyrektor – po uzgodnieniu z tymi podmiotami – wskazuje najbezpieczniejsze dostępne pomieszczenia wewnętrzne.
- Jakie pomieszczenie najlepiej nadaje się na miejsce schronienia w szkole lub przedszkolu?
Pierwszeństwo ma kondygnacja podziemna, a jeśli jej nie ma – najniższe dostępne piętro z co najmniej dwoma wyjściami na zewnątrz. Najlepiej sprawdzają się pomieszczenia wewnętrzne bez okien lub z małymi przeszkleniami, oddzielone od ściany zewnętrznej dwiema ścianami. Nie nadają się przeszklone hole, lekkie łączniki ani sale z dużymi oknami.
- Co zrobić, jeśli miejsce schronienia jest za małe dla wszystkich?
Dyrektor niezwłocznie zawiadamia organ prowadzący i właściwy organ ochrony ludności. Procedura nie pozwala planować przekroczenia potwierdzonej pojemności żadnego miejsca, a ewentualne zmiany w organizacji pracy placówki dyrektor może wprowadzać tylko w granicach swoich uprawnień albo na podstawie decyzji lub polecenia właściwego organu.
- Czy ćwiczenie schronienia zastępuje próbną ewakuację przeciwpożarową?
Nie. Procedura wprost wskazuje, że ćwiczenie schronienia nie zastępuje obowiązkowych ćwiczeń ewakuacyjnych wynikających z przepisów przeciwpożarowych. Placówka prowadzi oba rodzaje ćwiczeń, a wewnętrzny sygnał alarmu o zagrożeniu z powietrza powinien różnić się od alarmu pożarowego.